Rozważmy przypadek zmarłego, który zaciągnął w banku pożyczkę gotówkową będąc w związku małżeńskim. Załóżmy, że po jego śmierci współmałżonek nie spłaca rat. – Brak spłaty zadłużenia powoduje wypowiedzenie przez bank umowy pożyczki. Bank ma w takiej sytuacji możliwość dochodzenia wierzytelności z całego majątku wspólnego małżonków – wyjaśnia Marcin Łoś, radca prawny z kancelarii Litwiński, Chylińska, Łoś.  – Egzekucja z majątku małżonka dłużnika jest jednak możliwa tylko w przypadku, gdy zmarły zaciągnął zobowiązanie za zgodą swojego małżonka – dodaje.

Drugi przypadek dotyczy zmarłego, który będąc singlem, zaciągnął kredyt mieszkaniowy jako jedyny kredytobiorca. Zabezpieczeniem kredytu jest hipoteka . Załóżmy, że bank zostaje poinformowany o śmierci dłużnika, ale spadkobiercy nie spłacają rat. – W takiej sytuacji bank postawi kredyt w stan natychmiastowej wymagalności i będzie dążył do zaspokojenia swojej wierzytelności np. poprzez sprzedaż nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym – mówi Marcin Łoś.

Ostatnio coraz częściej stosowanym zabezpieczeniem dodatkowym kredytu hipotecznego jest cesja na bank polisy na życie kredytobiorcy. Bank może wymagać takiego zabezpieczenia np. od singla czy  osoby starszej. W sytuacji, gdy suma ubezpieczenia odpowiada wartości kredytu, towarzystwo ubezpieczeniowe wypłaca bankowi świadczenie, co zaspokaja istniejące zobowiązanie kredytowe.

W takim wypadku bank nie wszczyna postępowania egzekucyjnego, a nieruchomość pozostaje w posiadaniu spadkobierców. – Po wygaśnięciu zobowiązania kredytowego spadkobiercy, legitymujący się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku,  powinni zażądać od banku zgody na wykreślenie hipoteki, a następnie złożyć stosowny wniosek w sądzie – wyjaśnia radca prawny.

Problem może pojawić się jednak, jeżeli suma ubezpieczeniowa nie wystarczy na pokrycie zobowiązania kredytowego, przykładowo w sytuacji, gdy kredyt zaciągany jest w walucie i jego wartość wyrażona w złotych wzrośnie. Ten sam problem dotyczy zabezpieczenia w postaci hipoteki. Jeżeli bank w wyniku sprzedaży mieszkania nie mógłby odzyskać całej wierzytelności (zbyt niska wartość mieszkania) może dochodzi swoich praw od spadkobierców, w przypadku kiedy obowiązek spełnienia świadczenia (zapłaty kredytu) przeszedł na spadkobierców (dot. spadkobierców którzy przyjęli spadek wprost lub nie złożyli w wymaganym terminie oświadczenie o odrzuceniu spadku).

Może zdarzyć się też sytuacja, w której po śmierci singla, będącego jedynym kredytobiorcą, spadkobiercy przejmują jego zobowiązania i kontynuują spłatę kredytu. – Sama śmierć kredytobiorcy nie powoduje konieczności aneksowania umowy kredytowej, przejście obowiązków następuje z mocy prawa na zasadzie sukcesji generalnej– mówi Marcin Łoś. To ważna informacja, gdyż za aneks można zapłacić kilkaset złotych. Bank może jednak przeprowadzić badanie zdolności kredytowej nowego dłużnika i w razie konieczności zażądać dodatkowego zabezpieczenia.

Los kredytu i związanej z nim nieruchomości ma ścisły związek z postępowaniem spadkowym. Spadkobierca może spadek przyjąć lub odrzucić. W drugim przypadku nie odpowiada za długi zmarłego. Przyjęcie spadku może nastąpić „wprost” (spadkobierca odpowiada za spłatę kredytu zaciągniętego przez zmarłego całym swoim majątkiem) lub „z dobrodziejstwem inwentarza” (odpowiada za spłatę kredytu swoim majątkiem ale do tzw. wartości czynnej spadku).

Warto przy tej okazji odnotować, że kredytobiorca powinien całkowicie spłacić kredyt hipoteczny do czasu ukończenia 70 lat – taką zasadę stosuje większość banków, aczkolwiek są też mniej i bardziej liberalne. Oznacza to, że np. 40-latek może wziąć kredyt maksymalnie na 30 lat. Banki godzą się na wydłużenie tego okresu, ale żądają, aby kredytobiorca spełnił dodatkowe warunki: wykupił polisę na życie i dokonał cesji praw na bank (wtedy bank wydłuży okres kredytowania np. do czasu ukończenia 75. roku  życia), przedstawił wyższy wkład własny czy włączył do kredytu dodatkowego wnioskodawcę. Większość banków określa maksymalny okres kredytowania na podstawie wieku najstarszego z wnioskodawców. Zdarzają się jednak wyjątki od tej zasady.

(Marcin Łoś,  Kancelaria Litwiński  Chechlińska  Łoś )

Wzrastająca rola kredytu wykorzystywanego jako narzędzie konsumpcji bądź w praktyce jedynego instrumentu prowadzącego do polepszenia sytuacji życiowej wielu osób (nabycie mieszkania, domu) w połączeniu z wydłużającym się okresem, na który banki pożyczają osobom fizycznym pieniądze powoduje, iż aktualna staje się problematyka śmierci kredytobiorcy.

Zdarzenie to ma istotny wpływ na:

(a)    możliwość faktycznego wykonania zobowiązania kredytowego (spłata kredytu, pożyczki zgodnie z przyjętym harmonogramem),

(b)    sytuację prawną spadkobierców osoby zmarłej.

Długość trwania ekspozycji kredytowej zwiększa statystycznie ryzyko śmierci kredytobiorcy. Nie ulega jednak wątpliwości, że nawet przy pożyczkach krótkoterminowych, instytucje finansowe pożyczając pieniądze osobom fizycznym, mimo iż a priori nie zakładają następstwa zdarzenia w postaci śmierci, mają świadomość, że takie ryzyko istnieje.

W zależności od rodzaju zadłużenia wobec banku bądź innej instytucji kredytowej odmienne są konsekwencje śmierci osoby zaciągającej pożyczkę, kredyt .

W przypadku pożyczki udzielonej na cele konsumpcyjne (z reguły nie zabezpieczonej), którą zaciąga małżonek pozostający w małżeńskiej wspólności majątkowej, co jest najbardziej typową formą ustroju majątkowego małżonków, śmierć kredytobiorcy, a precyzyjniej konsekwencja tego zdarzenia w postaci braku spłaty zadłużenia, powoduje wypowiedzenie przez instytucję kredytową umowy pożyczki i możliwość zaspokojenia się przez instytucję kredytową z całego majątku stanowiącego majątek wspólny.

Ustawodawca w aktualnym stanie prawnym zrezygnował z obowiązującej dotychczas zasady, że w każdym przypadku wierzyciel, może żądać zaspokojenia z majątku wspólnego małżonków. Obecnie egzekucja z majątku małżonka dłużnika jest możliwa jedynie w przypadku jeżeli zmarły dłużnik zaciągnął zobowiązanie za zgodą swojego małżonka. Powyższe uzasadnia się tym, iż zgoda małżonka na dokonanie czynności, z której wynika dług, implikuje konieczność ponoszenia konsekwencji określonego zachowania.

Przy zaciągnięciu kredytu hipotecznego odmiennie kwestia kształtuje się w przypadku kredytu, którego beneficjentem jest osoba stanu wolnego, niż kiedy zobowiązanymi do spłaty są małżonkowie.

Jeżeli umiera jedyny kredytobiorca typową konsekwencją jest brak spłaty zobowiązania. Powyższe prowadzi wprost do postawienia przez bank kredytu w stan natychmiastowej wymagalności, wystawienia przez bank bankowego tytułu egzekucyjnego przeciwko dłużnikowi, nadanie sądowej klauzuli wykonalności przeciwko spadkobiercom dłużnika a następnie zaspokojenia się przez bank z przedmiotu zabezpieczenia (np.: sprzedaż nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym i zaspokojenie się z uzyskanej ceny w wyniku realizacji zabezpieczenia w postaci hipoteki). Kontrowersje w doktrynie wywołuje kwestia wystawienie bte przeciwko spadkobiercom w sytuacji kiedy w momencie wystawiania bte kredytobiorca już nie żyje.

Podkreśla się, że o ile wystawienie bte za życia kredytobiorcy ma sens, to po jego śmierci powinna być możliwość wystawienia bte bezpośrednio przeciwko osobom na które przeszły prawa obowiązki w związku z dziedziczeniem. Pogląd ten mimo, że nie pozbawiony słuszności nie jest akceptowany przez Sąd Najwyższy, który przychyla się do poglądu, iż podstawą egzekucji z majątku spadkobierców jest sądowa klauzula wykonalności uzyskana na bte wystawionym na kredytobiorcę.

Ostatnio często spotykanym zabezpieczeniem stosowanym przez banki jest cesja z polisy ubezpieczeniowej na życie kredytobiorcy, która co prawda podraża kredyt , ale daje komfort, że w przypadku śmierci kredytobiorcy, towarzystwo ubezpieczeniowe wypłaca bankowi całą kwotę świadczenia zaspokajając tym samym istniejące zadłużenie kredytowe, oczywiście pod warunkiem, że suma ubezpieczeniowa odpowiada wysokości kredytu.

W przypadku śmierci jednego z małżonków (kredytobiorców), umowa kredytowa obowiązuje nadal dopóki drugi z małżonków spłaca kredyt . Oczywiście możliwa jest sytuacja częściowego lub całkowitego wygaśnięcia zobowiązania kredytowego na skutek realizacji przez bank zabezpieczenia w postaci cesji z polisy ubezpieczenia na życie jednego z małżonków.

Problemy ze spłatą zobowiązania kredytowego w przypadku śmierci jedynego kredytobiorcy rozpoczynają się w sytuacji, kiedy instytucja kredytowa nie jest w stanie zaspokoić się z przedmiotu zabezpieczenia (przykład: zwiększenie ekspozycji kredytowej w walucie przy jednoczesnym spadku wartości nieruchomości). W przypadku kredytów zaciąganych przez małżonków problem powyższy aktywizuje się w momencie braku możliwości obsługi zobowiązania kredytowego przez współmałżonka.

Wyjaśnić należy, iż z chwilą śmierci kredytobiorcy następuje otwarcie spadku i z tą chwilą spadkobierca nabywa spadek z mocy samego prawa (sukcesja generalna). O tym kto jest spadkobiercą przesądza wola zmarłego wyrażona w testamencie lub w przypadku jego braku ustawa (dziedziczenie ustawowe). W momencie ustalenia kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia kolejną kwestią jest ustalenie czy spadkobierca zamierza przyjąć, czy odrzucić spadek.

W przypadku odrzucenia spadku spadkobierca kredytobiorcy nie odpowiada za długi spadkowe (jest wyłączony z dziedziczenia). Spadkobierca może również przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjąć spadek wprost) - wówczas odpowiada za spłatę zobowiązania kredytowego zmarłego całym swoim majątkiem bez ograniczeń.

Tak samo traktowany jest spadkobierca, który w określonym terminie nie złożył oświadczenia o odrzuceniu spadku.  Spadkobierca może przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza) - wówczas odpowiada z całego majątku ale jedynie do wysokości tzw. czynnej wartości spadku ustalonej w spisie inwentarza.

Marcin Łoś,

Kancelaria Litwiński  Chechlińska  Łoś

Katarzyna Siwek, Analityk Expandera